Felsefe

Bu bölümde, akış ontolojisine farklı bir giriş yapan kendi felsefe yolculuğumdan kesitler yayınlamak istiyorum. Fraktal döngüler, spiral döngü, boşluklar, sürekli dönüşüm ve sürekli akış kavramları hakkındaki yazılarımı ve sorularımı paylaşıyorum.

Felsefe Üzerine Düşünceler

Felsefe denince çoğumuzun aklına eski çağlarda yaşamış filozoflar, kalın kitaplar ve anlaşılması güç cümleler gelir. Sanki felsefe yalnızca üniversitelerde, kürsülerde ya da ağır soruların etrafında dolaşan insanların işidir. Filozof dediğimiz kişi de biraz ciddi görünmeli, derin derin konuşmalı ve her sorunun cevabını biliyormuş gibi davranmalıdır.

Oysa felsefe, böyle bir görüntüye sığmayacak kadar hayatın içindedir.

Bir çocuk “Neden paylaşmalıyım?” diye sorduğunda, bir insan “Adil olmak ne demektir?” diye düşündüğünde, yaşadığımız bir olay karşısında “Ben burada doğru olanı yaptım mı?” diye kendimize sorduğumuzda felsefeye yaklaşırız. Çünkü felsefe yalnızca büyük sorular sormak değil; verdiğimiz cevapların üzerinde durmak, onları gerekçeleriyle birlikte düşünmek ve gerektiğinde yeniden gözden geçirmektir.

Felsefe nedir?

Felsefe, en sade hâliyle, insanın kendisini, yaşamı ve dünyayı anlamaya çalışma çabasıdır. “Bilgi nedir?”, “İyi bir yaşam nasıl olur?”, “Doğruyu nasıl ayırt ederiz?”, “Özgürlük ne anlama gelir?” gibi sorular felsefenin temel sorularındandır. Felsefe; soru sormak, bu sorulara verilen cevapları düşünmek ve düşüncelerimizin dayanaklarını incelemektir. Bu soruların mutlaka büyük salonlarda, ciddi yüzlerle sorulması gerekmez. Onlar gündelik yaşamın içinde de karşımıza çıkar.

Bir arkadaşımızı kırdığımızda özür dilemenin ne anlama geldiğini düşünürüz. Bir haksızlığa tanık olduğumuzda sessiz kalmanın doğru olup olmadığını tartarız. Çocuğumuz bir kuralın nedenini sorduğunda, ona yalnızca “Çünkü öyle” demek yerine gerekçemizi anlatmaya çalışırız. Bunların her biri, düşünme ve anlam arayışının parçalarıdır.

Elbette her düşünce felsefe değildir. Felsefi düşünme, yalnızca bir fikre sahip olmakla kalmaz; o fikrin dayanaklarını da sorgular. “Böyle düşünüyorum, peki neden?” diye sorar. Başka bir ihtimali dinlemeye, kendi yanılma payını kabul etmeye ve yeni bir şey öğrenmeye açık olmayı gerektirir.

Felsefe, keşfe açık olmak ve bir şeyi açığa çıkarmak için düşünsel bir yolculuğa çıkmaktır. Bu yolculukta edindiğimiz kavrayışla kendimizi geliştirir, düşüncemizi inkişaf ettiririz.

Felsefe filozofların işi midir?

Filozoflar, insanlığın düşünce mirasına önemli katkılarda bulunmuş kişilerdir. Sorular sormuş, farklı cevaplar önermiş ve düşüncelerini yazıya dökmüşlerdir. Onları okumak, bizden önce hangi sorularla karşılaşıldığını ve bu sorular üzerinde nasıl düşünüldüğünü görmemizi sağlar.

Ama felsefe, yalnızca filozofların yaptığı bir uğraş değildir. Felsefe bir meslek ya da belirli kişilere ayrılmış bir ayrıcalık olmaktan çok, insanın düşünme biçimlerinden biridir. Bunun için filozof gibi görünmek, süslü ve anlaşılması zor cümleler kurmak gerekmez. Asıl mesele, bir soruyu ciddiye almak, aceleyle hüküm vermemek ve düşüncemizin nedenlerini araştırmaktır.

Bazen en yalın soru, en derin düşüncenin kapısını açar: “Bunu neden doğru kabul ediyorum?” Bu soruyu içtenlikle sorabilmek, insanı düşünmeye davet eder.

Felsefe, keşif ve gelişme hâlidir

Hayat değiştikçe sorularımız da değişir. Çocukken adaletin ne olduğunu sorarız; büyüdükçe adaletin ailede, okulda, işte ve toplumda nasıl yaşandığını merak ederiz. Bir zamanlar doğru bulduğumuz bir düşünceyi, yeni deneyimlerimizle birlikte yeniden değerlendirebiliriz.

Bu, düşüncelerimizin değersiz olduğu anlamına gelmez. Tam tersine, insanın öğrenmeye ve değişmeye açık olduğunu gösterir. Felsefe, her şeyi bilme iddiası değil; bilmediğimizi fark edip anlamaya doğru ilerleme çabasıdır. Bazen bir sorunun cevabını buluruz, bazen de daha iyi sorular sormayı öğreniriz. Çoğu zaman cevaptan önce, soruyu doğru kurmak gerekir.

Bu nedenle felsefeyi, hayatın içinde süren bir keşif yolculuğu olarak görebiliriz. İnsan, karşılaştığı olayları anlamlandırdıkça ve kendi düşüncelerini sınadıkça yeni bir kavrayışa ulaşır. Bu kavrayış bir anda ortaya çıkmayabilir; yaşantılarla, okumayla, konuşmayla ve düşünmeyle zaman içinde gelişir.

Neden felsefeyi sevelim?

Felsefe bize hazır cevaplar dağıtmaz. Bunun yerine, cevaplarımızı daha dikkatli kurmamıza yardımcı olur. Başkalarının hazır cevaplarına sığınmak yerine, kendi gerçekliğimizden yola çıkarak hayatın sorularına dürüst cevaplar aramamızı sağlar. Bir düşüncenin arkasındaki gerekçeyi araştırmayı, farklı görüşleri dinlemeyi ve kendi kararlarımızın sorumluluğunu taşımayı öğretir.

Başkalarının cevaplarını sorgulamadan benimsediğimizde, yanlış bir kararın sorumluluğunu onlara yüklemek kolaylaşabilir. Kendi düşüncemizi kurduğumuzda ise yanılma ihtimalimizi ve kararımızın sorumluluğunu da üstleniriz.

Felsefeyle ilgilenmek, gündelik hayatı daha bilinçli yaşamamıza katkı sağlar. Neye değer verdiğimizi, nasıl bir insan olmak istediğimizi, başkalarına karşı sorumluluklarımızı ve seçimlerimizin sonuçlarını düşünürüz. Böylece hayatı yalnızca alışkanlıklarımızla sürdürmek yerine, bazı tercihleri neden yaptığımızı da anlamaya başlarız.

Felsefeyi sevmek için her sorunun cevabını bilmek gerekmez. Bazen insanı geliştiren şey, sorunun kendisidir. Çünkü iyi bir soru, bizi alışılmış düşüncelerimizin dışına çıkarır ve başka ihtimalleri görmemizi sağlar.

İnsanlar felsefeden neden korkar?

Bazı insanlar felsefeyi anlaşılmaz bulduğu için ondan uzak durur. Ağır terimler, uzun cümleler ve günlük yaşamdan kopuk anlatımlar, felsefenin yalnızca uzmanlara ait olduğu izlenimini verebilir. Oysa felsefi düşüncenin özü, anlaşılmaz konuşmak değil; düşünceyi açıkça kurmak ve nedenlerini gösterebilmektir.

Felsefe bazen insanı huzursuz da edebilir. Çünkü alıştığımız cevapları sorgulamamızı ister. “Ben bunu gerçekten düşünüyor muyum, yoksa çevremden böyle öğrendiğim için mi kabul ediyorum?” sorusu kolay değildir. Fakat bu soruların amacı insanı inancından ya da değerlerinden koparmak değil; onları daha bilinçli biçimde anlamasına yardımcı olmaktır.

Bir başka çekince de yanlış cevap verme korkusudur. Oysa felsefede düşünmek, sınavda doğru seçeneği işaretlemek gibi değildir. Önemli olan, bir düşünceyi hangi gerekçelerle savunduğumuzu açıklayabilmek ve yeni bir gerekçeyle karşılaştığımızda onu değerlendirebilmektir. “Bilmiyorum” diyebilmek de düşünmenin doğal bir parçasıdır.

Çocuklara felsefeyi nasıl sevdirebiliriz?

Çocuklar zaten merak ederek ve soru sorarak düşünürler. “Gökyüzü neden mavi?”, “Bir şeyin adil olduğuna kim karar verir?”, “Yalan söylemek her zaman kötü müdür?” gibi sorular, onların dünyayı anlamaya çalıştığını gösterir. Bu soruları hemen kestirip atmak yerine birlikte düşünmek, çocukların merakını canlı tutar.

Çocuğa felsefeyi sevdirmek için hazır hükümler ezberletmemeliyiz. Onu gerçekten dinleyip “Sen ne düşünüyorsun?” diye sorabiliriz. Ardından “Bunu neden böyle düşünüyorsun?”, “Başka türlü olması mümkün mü?”, “Bu durumda başka biri ne hissederdi?”, “Sen bu durumda nasıl düşünürdün?” ve “Bu düşünce sence mantıklı mı?” gibi sorularla konuşmayı derinleştirebiliriz.

Bir masal, bir çizgi film sahnesi, okulda yaşanan bir anlaşmazlık ya da kardeşler arasındaki paylaşım sorunu, çocukla birlikte düşünmek için iyi bir fırsat olabilir. Aile içinde yaşanan bir problemi ele alırken de farklı bakış açılarını konuşabiliriz. Buradaki amaç çocuğu belirli bir cevaba yönlendirmek değil; gerekçe sunmasına, başka ihtimalleri görmesine ve başkalarının bakış açısını anlamasına yardımcı olmaktır.

Bazen yetişkinin verebileceği en öğretici cevap şudur: “Bunu bilmiyorum. Gel, birlikte düşünelim.” Çünkü çocuk, yalnızca söylediklerimizden değil, nasıl düşündüğümüzden de öğrenir. Kendi fikrimizi değiştirebildiğimizi, özür dileyebildiğimizi ve karşımızdakini dikkatle dinleyebildiğimizi gördüğünde düşünmenin bir tartışmayı kazanma aracı olmadığını; birlikte anlamaya çalışma biçimi olduğunu kavrar.

Felsefeyi çocuklara sevdirmek, onlara büyüklerin dünyasını anlatmakla başlamaz. Çocukların sorularını ciddiye almakla başlar.

Belki de felsefeyi sevmek, hayatın bize sorduğu sorulardan kaçmamaktır. Çünkü insan, sormaya devam ettikçe yalnızca dünyayı değil, kendisini de daha iyi tanımaya başlar.